ความเป็นมาของชุมชนบ้านเก่าจังหวัดกาญจนบุรี
ตำบลบ้านเก่า จังหวัดกาญจนบุรี เป็นถิ่นฐานของคนก่อนประวัติศาสตร์อายุหลายพันปี ยังคงมีธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ จากการสำรวจในปัจจุบันพบว่าประชากรส่วนใหญ่เป็นกลุ่มคนไทยที่ย้ายมาจากพื้นที่อื่น อยู่รวมเป็นกลุ่มญาติพี่น้อง เช่น กลุ่มที่ย้ายมาจากอำเภอบ้านลาด จังหวัดเพชรบุรี กลุ่มมาจากตำบลทุ่งคอก อำเภอสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรี และกลุ่มจากจังหวัดนครปฐม นอกเหนือจากนั้นเป็นชนกลุ่มน้อย เช่น ชาวมอญ กะเหรี่ยง ซึ่งตั้งบ้านเรือนในพื้นที่บ้านห้วยน้ำขาว และบ้านพุน้ำร้อน พื้นที่ชายขอบติดกับประเทศเมียนมาร์ ในอดีตบ้านเก่ามีป่าไม้อุดมสมบูรณ์ ป่าไผ่ขึ้นหนาแน่น มีไม้ยืนต้น เช่น แดง เต็ง รัง ในพื้นที่จำนวนมากเมื่อถากถางปลูกพืชไร่ เช่น ละหุ่ง ถั่วเหลือง ถั่วเขียว และข้าวไร่ก็ได้ผลผลิตดี เพราะดินมีความสมบูรณ์มาก การติดต่อกับชุมชนภายนอกส่วนใหญ่เดินทางโดยรถยนต์ รถไฟ จะมีเรือเมย์บ้าง ซึ่งจะมาจอดที่ท่าน้ำ (ท่าโป๊ะ) บริเวณวัดท่าโป๊ะในปัจจุบัน ปัจจุบันพื้นที่ตำบลบ้านเก่า มีการพัฒนาเครือข่ายเส้นางคมนาคมอย่างดีเนื่องจากรัฐบาลได้กำหนดพื้นที่ตำบลบ้านเก่าเป็นพื้นที่เศรษฐกิจพิเศษ มีเส้นทางสายเอเชียไฮเวย์ AH-123 ซึ่งเป็นเส้นทางเชื่อมโยงท่าเรือน้ำลึกทวาย (ประเทศเมียนมาร์) กับท่าเรือแหลมฉบัง จังหวัดชลบุรีผ่านพื้นที่เป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งเสริมให้มีการเคลื่อนย้ายประชากรเข้ามายังตำบลบ้านเก่า และพัฒนาระบบสาธารณูปโภคอย่างรวดเร็ว มีผู้ประกอบการมาลงทุนในพื้นที่จำนวนมาก ทั้งภาคเกษตรและอุตสาหกรรม เช่น โรงงานอุตสาหกรรมน้ำตาลและผลิตกระแสไฟฟ้า โรงงานอุตสาหกรรมแปรรูปอาหาร ห้างค้าปลีก ร้านสะดวกซื้อ โรงแรมที่พัก และอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว บ้านเก่าในวันนี้จึงเป็นชุมชนที่มีการเติบโตไปอย่างรวดเร็วจุดเริ่มต้นของงานโบราณคดียุคก่อนประวัติศาสตร์ของไทยและพิพิธภัณฑ์แห่งชาติบ้านเก่า ย้อนไปไกลถึงสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อ ดร. เอช อาร์ ฟาน เฮเกอเรน นักโบราณคดีชาวฮอลันดาที่ทำงานในประเทศอินโดนีเซีย ถูกกองกำลังทหารญี่ปุ่นจับเป็นเชลฃสงคราม ส่งให้มาสร้างทางรถไฟที่จังหวัดกาญจนบุรี ในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2486 – 2487 ระหว่างนั้น ดร. เฮเกอเรน ได้พบเครื่องมือหินกระเทาของมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์ตามเส้นทางรถไฟใกล้สถานีบ้านเก่า เมื่อสงครามสงบเรื่องราวการค้นพบเครื่องมือหินในประเทศไทย ถูกเผยแพร่ จึงเป็นที่สนใจในแวดวงโบราณคดีทั่วโลก ได้มีการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ แห่งแรกในตำบลบ้านเก่ายังมีโบราณวัตถุที่สำคัญอีหนึ่งชิ้น ที่ชาวบ้านเก่าศรัทธาเคารพนับถือคือ หลวงพ่อศิลาแลงแกะสลักด้วยหินทราย ขนาดหน้าตักกว้าง 50 เซนติเมตร สูง 150 เซนติเมตร เดิมพระพุทธรูปองค์นี้ประดิษฐ์อยู่ในถ้ำชื่อว่าถ้ำพระ สอดคล้องกับการให้สัมภาษณ์ของผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีโดยมีความว่า
“หลวงพ่อศิลาแลงไม่ใช้ศิลาแลงแต่เป็นหินทราย
ส่วนเศียรขององค์พระถูกต่อเติมขึ้นมาใหม่ คาดว่าพระพุทธรูป
องค์นี้เป็นพระปรางค์นาคปกมาก่อน เป็นศิลปะขอม สันนิฐานว่ามาจาก
ปราสาทเมืองสิงห์บริเวณนั้นเคยร้างผู้คนมาก่อนหลังจากที่วัฒนธรรมขอม
เริ่มเสื่อมลงและมีปรากฏอีที่ในสมัยอยุธยาแต่มีผู้คนอาศัยอยู่น้อยเพิ่งจะ
เริ่มเสื่อมลงและมีปรากฏอีกทีในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 บ้านเก่าเป็น
ชื่อตำบลที่เพิ่งจะก่อตั้งขึ้นหลังจาก ดร.ฟาน เฮกเกอเรน ค้นพบขวานหินกะเทาะ
และตั้งชื่อว่าบ้านเก่าซึ่งพื้นที่แถบนั้นมีชื่อชุมชนเก่าอยู่แล้ว เช่น ชุมชนสิงห์ โป่งเสี่ยว
ปากกิเลน โดยแบ่งเรียกเป็นบ้านบน บ้านกลาง บ้านใต้ หลังจากตั้งตำบลบ้านเก่าขึ้น
คนในชุมชนจึงเรียกตัวเองว่าเป็นคนบ้านเก่า”
บทสัมภาษณ์ ดร.ปรัชญา เหลืองแดง
ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดี
วันที่ 20 ตุลาคม 2566

ถ้ำพระเป็นถ้ำที่คณะสงฆ์วัดบ้านเก่า (ในอดีต) ได้เคยทำสังฆกรรมในสมัยที่หลวงพ่อยุทธ (พระครูกาญจนวิมล) อดีตเจ้าอาวาสเวลาต่อมาชาวบ้านเก่าได้นำมาประดิษฐานที่วัดบ้านเก่าช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 คาดว่าพระพุทธรูปองค์นี้ได้ประดิษฐานในถ้ำมาตั้งแต่อดีตเนื่องจากศิลปะขอมเหมือนกับที่ปราสาทเมืองสิงห์ และคาดว่าแต่เดิมพระองค์นี้เป็นพระนาคปรก และช่วงเศียรหายไปเนื่องจากมีลายเกล็ดพญานาคที่ฐานพระ จึงสันนิฐานได้ว่ามีการปั้นช่วงส่วนบนองค์พระขึ้นมาใหม่ เนื่องจากสมัยก่อนหาช่างปั้นพระพุทธรูปในพื้นที่ยากชาวบ้านจึงได้ไปหาพระพุทธรูเก่าที่ปราสาทเมืองสิงห์มา เพื่อที่จะได้นำองค์พระพุทธรูปมาประดิษฐานในถ้ำให้ชาวบ้านได้บูชากราบไหว้และมีที่พึ่งทางใจ วัดบ้านเก่า ตั้งเมื่อ พ.ศ. 2484 ได้สร้างสำนักสงฆ์ขึ้นมาในสมัยหลวงพ่อ ปาน อมโร เป็นเจ้าอาวาส พ.ศ. 2480 เดิมเป็นถ้ำพระ มีพระพุทธรูปประดิษฐานอยู่ จึงใช้เป็นสถานที่ทำกรรมสวดพระปาฏิโมกข์ และอื่นๆ แทนอุโบสถต่อมาใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมสำหรับพระสงฆ์และสามเณร และพระอาคันตุกะ เมื่อสมัยอาจารย์เล็ก วณฺโณ เป็นเจ้าอาวาสได้ปฏิสังขรณ์ ต่อมาสถานที่แห่งนี้อยู่ในเขตหวงห้ามของทหาร และที่ถ้ำพระแห่งนี้เป็นสถานที่สำหรับชาวบ้านบ้านเก่า และหมู่บ้านใกล้เคียงมานมัสการพระพุทธรูปในถ้ำจนถึงปัจจุบันและจะมีประเพณีขึ้นถ้ำในเดือนเมษายนของทุกปี ชาวบ้านจะร่วมกันนำสำรับอาหารคาว-หวาน มาทำบุญเลี้ยงพระสงฆ์หลังจากทำบุญเสร็จชาวบ้านและผู้มาร่วมงานจะร่วมสนุกด้วยการร้องรำทำเพลงเป็นประจำทุกปีสอดคล้องกับการให้สัมภาษณ์ของคนในพื้นที่โดยมีความว่า
“แต่ก่อนวัดยังไม่มีโบสถ์ชาวบ้านก็จะพามาบวชพระกัน
ที่ถ้ำนี้ จนวัดบ้าเก่า วัดท่าโป๊ะมีโบสถ์ก็บวชที่วัดกันหมดแล้ว แต่
ชาวบ้านหมู่ที่ 1 ก็ยังมาทำบุญถ้ำกันอยู่ งันที่ 18 เมษา แล้วก็เล่นพวก
ป๊อกเด้ง ไฮโล ตีไก่กันที่ลานข้างหน้าถ้ำกันนั่นแหละ เมื่อก่อนถ้ำพระ
อยู่หมู่ 3 ตั้งแต่เส้นห้วยเม็งลักแต่ผู้ใหญ่หมู่ 1 มาขอที่ไปขึ้นกับหมู่ 1
แทน”
บทสัมภาษณ์ ผู้ใหญ่ พรหมมินทร์
ชาวบ้านในพื้นที่
วันที่ 30 ตุลาคม 2566

ถ้ำพระแห่งนี้เป็นถ้ำเก่าแก่ ขึ้นตรงกับทางกรมศิลปากร เป็นถ้ำที่มีการค้นพบขวานหินยุคก่อนประวัติศาสตร์ด้วย ซึ่งนำไปจัดแสดงไว้ที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติบ้านเก่าหมดแล้ว เมื่อก่อนโถงในถ้ำมีหลุมลงไปลึกมากซึ่งปัจจุบันได้โบกปูนฉาบปิดหลุมไปแล้ว ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 บริเวณถ้ำเขาถ้ำพระแห่งนี้เป็นฐานทัพทหารญี่ปุ่น ที่ตั้งระหว่างก่อสร้างทางรถไฟ ปิดไม่ให้ใครเข้าหากมองภูเขาถ้ำพระแห่งนี้จากทางชุมชนบ้านเก่าจะมีลักษณะเป็นรูปทรงคล้ายทองคำแท่ง เป็นลูกเขาคั่นกลางระหว่างเขาปัทหวี และเขาเม็งลักที่ปัจจุบันมีถนนสาย 3229 ตัดผ่าน หลังลูกเขาถ้ำพระอีกหนึ่งถ้ำที่ชาวบ้านเคยพบเจอระหว่างหาของป่า เป็นถ้ำที่อยู่บนภูเขาแต่ยังไม่มีการเปิดเผยอย่างเป็นทางการจากกรมศิลปากร ชาวบ้านในพื้นที่เชื่อกันว่า ถ้ำพระแห่งนี้เป็นที่เก็บสมบัติของมีค่าของพวกทหารญี่ปุ่นที่เป็นข้อถกเถียงกันของผู้คนในปัจจุบัน

ในชุมชนบ้านเก่ามีชาวบ้านคนสำคัญที่น่ายกย่องคือ นายลือ เหลืองแดง เป็นราษฎรในหมู่บ้านเก่าซึ่งเมื่อ พ.ศ. 2499 เป็นผู้นำนายชิน อยู่ดี และคณะสำรวจของกรมศิลปากรและ ดร.คาร์ล จี.ไฮเดอร์ ไปสำรวจในพื้นที่แห่งหนึ่งในบริเวณบ้านเก่าซึ่งต่อมาเรียกว่า แหล่งโบราณคดีบ้านเก่า เดิมนั้นนายบาง เหลืองแดง ซึ่งเป็นพ่อของนายลือ เป็นคนแรกที่พบขวานหินขัดและภาชนะดินเผาในบริเวณนั้นเมื่อ 40 ปีที่ผ่านมา แต่เก็บเรื่องการค้นพบไว้เป็นความลับของครอบครัว นายคาร์ล จี.ไฮเดอร์จึงตั้งชื่อแห่งที่พบนั้นว่า แหล่งนายบางเพื่อให้เป็นเกียรติแก่ผู้พบ ภายหลังเมื่อคณะสำรวจเรื่องราวก่อนประวัติศาสตร์ไทย-เดนมาร์ก เข้ามาขุดที่แหล่งนายบางและขยายพื้นที่ขุดค้นไปยังที่ดินของนายลือ เหลืองแดง จึงตั้งชื่อพื้นที่ขุดค้นใหม่ว่า แหล่งนายลือเพื่อเป็นเกียรติแก่นายลือด้วย

ความเชื่อในพื้นที่บ้านเก่า
ศาลเจ้าพี่สามเปีย ในอดีตพื้นที่บริเวณหมู่บ้านพุน้อย เป็นพื้นที่โคกเขาลูกรังเดินทางลำบากมักจะเกิดอุบัติเหตุรถพลิกคว่ำบ่อยครั้งและมีผู้เสียชีวติในบริเวณนั้น ผู้ใหญ่หยุนและชาวบ้านจึงตั้งศาลใหม่แทนศาลเดิมที่ผุพังและมีการฉายหนังแก้บนเพื่อให้สามารถเดินทางผ่านโคกเขานั้นอย่างปลอดภัยไร้อันตราย โดยจะแก้บนกันในทุกวันที่ 9 เดือน 9 ของทุกปี โดยชาวบ้านจะช่วยกันออกค่าใช้จ่ายและจัดเตรียมงาน
ศาลเจ้าห่อเขาเม็งลัก (ปัจจุบันชื่อของศาลนี้ไม่มีระบุที่แน่ชัด) ในพื้นที่ใกล้หมู่บ้านโป่งเสี้ยว มีการตั้งศาลขึ้นเนื่องจากมีชาวบ้านไปเลี้ยงแพะบริเวณหินใหญ่แห่งนั้น และได้ไปหยิบย้ายก้อนหินบริเวณนั้นทำให้ป่วยหนักจนเดินไม่ได้ ลูกหลานจึงได้ไปขอขมาและจัดตั้งศาลบริเวณนั้น ทำให้อาการป่วยบรรเทาและหายขาดใช้ชีวิตได้ปกติ ส่วนอีกความเชื่อหนึ่งเชื่อว่า มีคนทรงเจ้าและชาวบ้านใกล้เคียงรวมตัวกันตั้งศาลในบริเวณนั้นเนื่องจากละแวกนั้นไม่มีศาลเจ้า จึงได้ตั้งศาลขึ้นและอัญเชิญเทพยดาเจ้าป่าเจ้าเขา ให้มาสิ่งสถิตปกป้องคุ้มครองอยู่บริเวณนั้น

กลุ่มคนชาติพันธุ์
กลุ่มชาติพันธ์ในพื้นที่ตำบลบ้านเก่าได้แก่ พม่า มอญ และกะเหรี่ยง อาศัยอยู่แถบหมู่บ้านติดชายแดนพม่าคือ หมู่บ้านพุน้ำร้อน หมู่บ้านห้วยน้ำขาว และหมู่บ้านตะเคียนงาม กลุ่มชาติพันธ์ส่วนใหญ่ในพื้นที่คือชาวกะเหรี่ยงเนื่องจากมีอาณาเขตติดกับ อำเภอสวนผึ้ง จังหวัดราชบุรีที่มีชาวกะเหรียงอยู่อาศัยกันเป็นกลุ่มใหญ่ ชาวกะเหรี่ยงมมักอาศัยอยู่ตามแนวเขา ส่วนใหญ่นับถือศาสนาคริสต์ มีภาษาและวัฒนธรรมเป็นของตัวเอง เช่น ชุดกะเหรี่ยง และข้าวห่อ ชาวมอญมักจะอาศัยอยู่กันเป็นกลุ่มก้อน เช่นที่หมู่บ้านมอญวัดพุน้ำร้อนชาวมอญในพื้นที่ส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ และศรัทธาในหลวงพ่อเต้ (เจ้าอาวาสวัดพุน้ำร้อน) เป็นอย่างมากมีภาษาและวัฒนธรรมเช่นเดียวกัน เช่น ชุดมอญ และขนมจีนน้ำยาหยวกกล้วย ส่วนชาวพม่าที่อาศัยในพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นผู้คนที่มาหางานทำฝั่งประเทศไทยและปักหลักอยู่ในพื้นที่ เอกลักษณ์ของชาวพม่า นิยมใส่โสร่งผู้หญิงมักจะใช้ทานาคา ทาตามใบหน้าและลำตัว ชอบเคี้ยวหมาก อาหารที่ชาวพม่ามักจะนิยมรับประทาฯ เช่น ยำใบชาหมัก (เลอะเพ็ตโตะ)
เอกลักษณ์ท้องถิ่น
เนื่องจากพื้นที่ส่วนใหญ่ตำบลเก่าเป็นป่าไม้และภูเขา จึงมีทรัพยากรธรรมชาติที่หลากหลาย เห็ดโคนเป็นอีกหนึ่งสิ่งที่ชาวบ้านในตำบลบ้านเก่ามักจะขึ้นภูเขาหาเห็ดโคนกันตั้งแต่ประมาณเดือนกันยายนถึงเดือนพฤศจิกายน เนื่องจากมีพ่อค้าแม่ค้าซื้อในราคาที่ค่อนข้างสูง และมีรสชาติที่หวาน โคนกรอบเห็นโคนในตำบลบ้านเก่าจึงมีชื่อเสีย โดยเฉพาะในช่วงเทศกาลกินเจในเดือนตุลาคม จะมีผู้คนจากต่างจังหวัดเข้ามาหาซื้อเห็ดโคนในตำบลบ้านเก่าเป็นจำนวนมาก

รายการอ้างอิง
ขนมเทียน, สัมภาษณ์ เมื่อ 30 กันยายน 2566.
จักร, สัมภาษณ์ เมื่อ 30 ตุลาคม 2566
ดำ, สัมภาษณ์ เมื่อ 30 ตุลาคม 2566
ปรัชญา เหลืองแดง, เมื่อ 20 กันยายน 2566
หนอง, สัมภาษณ์ เมื่อ 30 กันยายน 2566
พรหมมินทร์, สัมภาษณ์ เมื่อ 30 ตุลาคม 2566
พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติบ้านเก่า. (2566). ความเป็นมาของบ้านเก่า. เข้าถึงเมื่อ 30 กันนายน 2566.
สืบค้นได้จาก. พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติบ้านเก่า.
ศูนย์ข้อมูลสารสนเทศคณะสงฆ์ภาค 14. (2565). วัดบ้านเก่า. เข้าถึงเมื่อ 30 กันยายน 2566.
สืบค้นได้จาก http://www.sangha14.org.