ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นอำเภอบ่อพลอย
อาณาเขตพื้นที่ของอำเภอ
อำเภอบ่อพลอยตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับการปกครองข้างเคียง ทิศเหนือติดกับอำเภอหนองปรือปละอำเภอเลาขวัญ ทิศตะวันออกติดกับอำเภอเลาขวัญ อำเภอห้วยกระเจา และอำเภอพนมทวน ทิศใต้ติดกับอำเภอท่าม่วงและอำเภอเมืองกาญจนบุรีทิศตะวันตกติดกับอำเภอศรีสวัสดิ์ พื้นที่ 967.2 ตารางกิโลเมตร

ที่มาของชื่ออำเภอ
ตำบลบ่อพลอย อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี มีประวัติความเป็นมาของเรื่องเล่าในอดีตจากคนรุ่นก่อนๆ ที่เล่าสืบต่อกันมาว่ามีชาวบ้านเริ่มมาตั้งถิ่นฐานในช่วงตอนปลายของกรุงศรีอยุธยา เพราะเป็นทางผ่านของกองทัพพม่าที่ได้ยกกำลังมาตีประเทศไทย แต่ก็ไม่สามารถที่จะสู้รบทหารได้จึงได้ถอยทัพกับไปและยังมีชาวพม่าบางส่วนที่ยังคงอยู่ ซึ่งในสมัยนั้นชาวบ้านต่างไม่รู้จักกับอัญมณีที่ชื่อว่า พลอย หรือนิล จนกระทั้งได้มีชาวบ้านคนเฒ่าคนแก่เก็บมาใส่ในตะกร้าหมากพลู จนมีพ่อค้าชาวพม่ามาขายสินค้าและเห็นพลอย ซึ่งในสมัยนั้นชาวพม่าได้รู้จักพลอยไพลินก่อนแล้ว จึงขอแลกกับของที่นำมาขาย และได้บอกว่านี่คือพลอยไพลินที่มีมูลค่าราคามาก หลังจากนั้นชาวบ้านก็ได้เริ่มมีการขุดหาเมื่อชาวบ้านเริ่มขุดหากันมากขึ้น ผู้คนจากต่างอำเภอต่างๆ อพยพเข้ามาขุดพลอยแสวงหาโชคต่อมากลายเป็นชุมชนมีชื่อว่า “บ้านบ่อพลอย” และได้ประกาศยกฐานะเป็น “อำเภอบ่อพลอย”

ประวัติความเป็นมาของอำเภอ
ความเป็นมาของอำเภอไม่ปรากฏหลักฐานที่แน่ชัด มีแต่คนบอกเล่าสืบต่อกันมาว่าในสมัยโบราณมีหมู่บ้านซึ่งมีนิลและหินสีต่างๆ อยู่เป็นจำนวนมาก ตามลำน้ำและเนินเขา เมื่อมีคนมาพบเห็นจึงได้นำหินสีติดตัวมาและเข้าใจว่าหินสีนั้นไม่มีค่าต่อมาความทราบถึงกรมการเมืองกาญจนบุรี และทราบว่าหินสีนั้นเป็นพลอยจึงได้แต่งตั้งชาวกระเหรี่ยงคนหนึ่งเป็นหัวหน้าปกครอง ชาวกระเหรี่ยงด้วยกันทำหน้าที่รวบรวมพลอยส่งไปเมืองกาญจนบุรีปีละครั้ง และเจ้าเมืองกาญจนบุรีได้ส่งพลอยนั้นไปยังกรุงเทพมหานคร เรียกว่า “ส่งส่วยพลอย” ในหมู่บ้านดังกล่าวมีบึงสำหรับล้างพลอย เรียกว่า “บึงหัวแหวน” จากกิตติศัพท์ เรื่องหมู่บ้านมีพลอยสีต่างๆ เป็นจำนวนมากทำให้ราษฎรในที่ต่างๆ อพยพเข้ามาเพื่อแสวงโชค ขุดพลอย และต่อมาชุมชนได้ตั้งหมู่บ้านชื่อว่า “บ้านบ่อพลอย” ขึ้นกับอำเภอพนมพวน เมื่อชุมชนหนาแน่นมากขึ้น ได้ประกาศยกฐานะเป็นกิ่งอำเภอบ่อพลอยขึ้นกับอำเภอเมืองกาญจนบุรี ต่อมาเมื่อวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2506 จึงมีพระราชกฤษฎีกายกฐานะขึ้นเป็นอำเภอบ่อพลอย
อำเภอบ่อพลอยนั้นค้นพบหลักฐานทางประวัติศาสตร์มากมาย เช่น แหล่งโบราณคดี ดอนน้อย บ้านยางสูง ตำบลหลุมรัง อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี ตัวแหล่งตั้งอยู่บริเวณที่ราบริมลำตะเพินซึ่งเป็นที่ราบระหว่างหุบเขา ล้อมรอบด้วยภูเขาทั้งสามด้าน หลักฐานที่พบ โครงกระดูกมนุษย์ เศษภาชนะดินเผา เครื่องมือหินกะเทาะ เครื่องมือหินขัดและสะเก็ดหินจำนวนมาก กำหนดอายุราว 2000 – 4000 ปี สันนิษฐานว่าเป็นแหล่งทำอุตสากรรมผลิตเครื่องมือหิน
แหล่งโบราณคดีบ้านท้ายวัง บ้านท้ายวัง ตำบลหลุมรัง อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี สภาพทั่วไปเป็นพื้นที่ลาดลอนลูกคลื่นในเขตอำเภอบ่อพลอยหลักฐานที่พบชิ้นส่วนสะเก็ดหินเชิร์ตที่เหลือทิ้งจากการกะเทาะ (wasted flake) เครื่องมือหิน
แหล่งโบราณคดีไร่นายทวี บ้านยางสูง ตำบลหลุมรัง อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี สภาพทั่วไปเป็นพื้นที่ลาดลอนลูกคลื่นบริเวณพื้นที่ไร่สับปะรดของนายทวี หลักฐานที่พบชิ้นส่วนขวานหิน สะเก็ดหินจากหินสีขาวและสีเทาตระกูลเชิตร์และชาลสีโดนีเศษภาชนะดินเผา
แหล่งโบราณคดีบ้านพุพรหม บ้านพุพรหม ตำบลหลุมมะกอก อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรีสภาพทั่วไปตั้งอยู่ในบริเวณลานตะพักลำน้ำระดับสูง บริเวณริมเชิง เขาในเขตอำเภอบ่อพลอย หลักฐานที่พบสมัยก่อนประวัติศาสตร์ พบเครื่องมือหิน สะเก็ดหิน และเศษภาชนะดินเผาเนื้อดินธรรมดา สมัยประวัติศาสตร์พบชิ้นส่วนภาชนะดินเผาแบบเคลือบ
แหล่งโบราณคดีเชิงเขาพุน้อย บ้านสลอบ ตำบลหนองกุ่ม อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี สภาพทั่วไปพื้นที่ราบระหว่างหุบเขาสองฝั่งและด้านใต้ติดกับเขาสลอบ โดยมีลำห้วยเล็กๆ ไหลผ่าน หลักฐานที่พบ เศษภาชนะดินเผาเนื้อดินธรรมดาลายเชือกทาบและเนื้อแกร่งทจากแหล่งสุโขทัย - ศรีสัชนาลัย และเนื้อแกร่งจากเตาแม่น้ำน้อย เครื่องถ้วยบายครามจีนสมัยราชวงศ์ชิง
แหล่งโบราณคดีห้วยกระดก-พุมะหาด ตำบลหนองกุ่ม อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี สภาพทั่วไปลักษณะเป็นลำห้วยสายเล็กสองสาย ที่ไหลมาบรรจบกันทางตอนเหนือของลำตะเพิน สภาพพื้นที่โดยรอบเป็นแอ่งที่ราบขนาดใหญ่หลักฐานที่พบ สะเก็ดหินและกลุ่มหินวัตถุดิบที่นำมาใช้ทำเครื่องมือหินโดยเฉพาะกลุ่มหินตะกอนและหินเชิร์ตขนาดเล็ก-ใหญ่เป็นจำนวนมาก บางพื้นที่ของลำห้วยมีลักษณะเป็นแห่งหินขนาดใหญ่เนื้อหินละเอียดคล้ายหินอ่อนสีชมพู-แดง สีเหลือง และพบร่องรอยของการสกัดหินที่บริเวณแก่งหินดังกล่าวออกไปเพื่อไปทำเครื่องมือหินด้วย

ความเชื่อที่สืบต่อกันมา
เรื่องราวของเสือสมิงที่บ่อพลอยก็ถือว่าเป็นอาถรรพณ์ป่าดงอันน่าสยดสยองที่ชาวบ้านโจษจันกันมาถึงลาดหญ้าแพร่หลายไปยันตัวเมืองกาญจนบุรีขณะนั้นแม้ว่าจะเป็นกิ่งอำเภอแล้วแต่บ่อพลอยก็ยังค่อนข้างทุรกันดารนัก จากลาดหญ้าเข้าไปมีแต่ป่าดงหนทางคดเคี้ยววกวนไปตามธรรมชาติล้อมด้วยป่าดงขุนเขาลำเนาไพร ชาวบ้านส่วนหนึ่งก็แบกปืนเข้าไปมีแต่ป่าล่าสัตว์ ตีผึ้ง หาสมุนไพร โดยเฉพาะหน่อไม้ถือว่าเป็นอาหารสำคัญเพราะจะมีหน่อไม้รวกต้นใบหญ้านางเดินหาบขายพอๆ กับ “น้ำขาว” ไม่มีอะไรก็เอาหน่อไม้จิ้มเต้าเจี้ยวกินกับข้าวกันได้ทั้งบ้านมีน้ำพริก ผักสด ผักต้ม แถมด้วยเนื้อเค็มปลาเค็ม หรือมีแกงส้มสักหม้อก็ถือว่าเป็นบุญแล้วจนเกิดมีข่าวไอ้ลายยาวแปดศอก มาคาบชาวบ้านที่เข้าป่าไปกิน 2 คน คนแรกก็ยังพอว่าแต่เมื่อตามไปเจอซากคนต่อมามีปืนแก๊ปตกอยู่ใกล้ซากที่แทบจะเหลือแต่โครงกระดูกก็ร่ำลือกันไปต่างๆ นานาว่าเป็นเสือเจ้าบ้าง เสือสมิงยิงไม่อยู่บ้างจนถึงกับบอกว่ามันคงเป็นเสือลำบากล่าคนง่ายกว่าล่าสัตว์อื่นบางคนก็เชื่อว่ามันได้ลิ้มเนื้อมนุษย์แล้วติดใจ ใครเข้าป่าต้องระวังเงาหัวให้ดีๆ เพราะไม่รู้ว่าเจ้าป่าจะดักซุ่มอยู่ที่ไหนชาวบ้านแทบไม่เป็นอันทำมาหากิน เมื่อได้ข่าวว่ามีคนเห็นมันมาป้วนเปี้ยนใกล้ๆ บ้าน ทิ้งรอยตีนขนาดชามโคมไว้เขย่าขวัญ ค่ำคืนได้ยินเสียงร้องมาจากป่าดง ฟังแวสยองใจประหนึ่งมันมาร้องอยู่หน้าบ้านก็ปานกันมีการจัดคณะล่าเสือกินคนขึ้นมา แก่นตา-พรานใหญ่เป็นหัวหน้าเจ้ากิ่งกับเจ้าดั่นอาสาตามไปล่าเสือด้วยคิดว่าได้การแน่เพราะเพิ่งได้ข่าวว่ามันลงมากินน้ำที่หนองเบี้ยเมื่อคืนก่อนนี้เองกำลังตระเตรียมกันอยู่นั้นสาวเดือนวัย 17 ออกไปหาหม่อไม้ใกล้ๆ บ้านก็โดนไอ้ลายลากไปกินแล้วชาวบ้านได้ยินเสียงหวีดร้องรีบไปช่วยก็พบแต่กองเลือดเท่านั้น
บุคคลสำคัญที่มีชื่อเสียง
นักร้องลูกทุ่งเสียงคุณภาพฉายา อาร์ต อัศนัย นักร้องเสียงเหน่อ โด่งดังมาจากเวทีแจ้งเกิด “มาสเตอร์คีย” ที่ไม่ได้มีดีแค่เสียงร้องแถมยังเก่งครบสูตรทั้งหน้าตาหล่อเหลาพร้อมเสียงหวานใครจะไปรู้ว่าชีวิตของเขาไม่ได้โรยด้วยกลีบกุหลาบเหมือนใครหลายๆ คนพ่อแม่แยกทางกันทางบ้านยากจนมากเวลาหิวข้าวถึงขั้นต้องไปที่วัดเพื่อหาข้าววัดทานอีกทั้งตอนเด็กแม่ยากจนมากก็เก็บของจากป่าช้ามาให้กินจนโต
พระครูสิริกาญจนาภิรักษ์ (ศุภชัย เหมือนอินทร์) เจ้าอาวาสวัดทุ่งมะสัง เจ้าคณะอำเภอบ่อพลอยชื่อ พระครูสิริกาญจนาภิรักษ์ ฉายา ปญญาวชิโร อายุ 44 พรรษา 22 วิทยะฐานะ น.ธ.เอก, ป.ธ. 5, ปริญญาตรี (พธ.บ.) มหาวิทยาลัย มหาจุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัยและปริญญาเอก (สาขาพุทธศาสนา) มหาวิทยาลัยเดลี ประเทศอินเดีย
ภูมิปัญญา ประเพณี วัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์
เทศกาลงานบุญเข้าพรรษาวัดหนองกระทุ่ม ตำบลหนองกุ่ม อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี ได้จัดประเพณีแห่ผ้าป่าขี้ม้าขึ้นเพื่อเผยแพร่ประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวของจังหวัดกาญจนบุรี ให้นักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติได้ทราบถึงกิจกรรมที่จัดมาอย่างต่อเนื่องยายนาน ตลอดจนเพื่อเป็นการส่งเสริมอนุรักษ์ประเพณีวัฒนธรรมอันดีงามแห่งพระพุทธศาสนาให้อยู่คู่กับคนไทยอย่างมั่นคง โดยการนำเอาม้า วัวและควายรวมถึงเกวียนมาเข้าร่วมในขบวนแห่ เพื่อสะท้อนถึงวิถีชีวิตของชาวบ้านได้ตกแต่งม้า วัว ควายด้วยผ้าสีสันสดใสก่อนจะนำเอาเทียนพรรษาขึ้นไปอยู่บนเกวียนที่ตกแต่งประดับประดาด้วยผ้าขาวม้าผ้าสีและพืชผักต่างๆ อย่างสวยงาม เพื่อเคลื่อนขบวนสู่อุโบสถ

รายการอ้างอิง
การมการพัฒนาชุมชน กระทรวงมหาดไทย. (2559). ประเพณีแห่ผ้าป่าขี่ม้า. ออนไลน์. สืบค้นวันที่ 24 สิงหาคม 2566 เข้าถึงได้จาก https://district.cdd.go.th.
ประทีป เพ็งตะโก. (2552). ฐานข้อมูลโบราณคดีในวัฒนธรรมบ้านเก่า. กรุงเทพมหานคร. ห้างหุ้นส่วนจำกัดสุเนตร์ฟิลม์.
เทศบาลตำบลบ่อพลอย. (2564). ประวัติความเป็นมาของอำเภอบ่อพลอย. ออนไลน์. สืบค้นวันที่ 24 สิงหาคม 2566 เข้าถึงได้จาก https://www.dophloi.go.
วรวุธ สุวรรณฤทธิ์. (2537). ประวัติศาสตร์เมืองกาญจนบุรี. กรุงเทพมหานคร: โอเดียนสโตร์.
ศูนย์ข้อมูลสารสนเทศคณะสงฆ์ภาค 14. (2554). เจ้าคณะอำเภอบ่อพลอยออนไลน์. ออนไลน์. สืบค้นวันที่ 16 ตุลาคม 2566 เข้าถึงได้จาก https://sagha14.org
Kapook. (2552). ความเชื่อเรื่องเสือสมิง. ออนไลน์. สืบค้นวันที่ 16 ตุลาคม 2566 เข้าถึงได้จาก https://hilight.kapook.com.