เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ภูมิปัญญาการสีข้าวแบบโบราณที่ใกล้สูญหาย
เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ เป็นเครื่องมือสำหรับสีเปลือกข้าวให้หลุดร่อนออกจากเมล็ดข้าว โดยใช้แรงคนโยกหมุนให้เครื่องทำงานมีลักษณะคล้ายโม่แป้ง เป็นภูมิปัญญาอันชาญฉลาดของเกษตรกรไทยมาตั้งแต่สมัยที่ประดิษฐ์เครื่องสีข้าวด้วยวัตถุดิบที่หาได้ในท้องถิ่นนำมาใช้เป็นเครื่องทุ่นแรงในการทำให้เปลือกหลุดออกจากเมล็ดข้าวได้ดีกว่าการวิธีซ้อมข้าวด้วยครกมอง (ครกกระเดื่อง)
ข้าวที่ผ่านการสีด้วยเครื่องสีข้าวไม้ไผ่จะเป็นข้าวกล้องที่มีสีไม่ขาวเหมือนข้าวขัดขาว (ข้าวสาร) ที่ได้จากการสีข้าวด้วยเครื่องจักรอุตสาหกรรม โดยข้าวกล้องที่ผ่านการสีข้าวด้วยเครื่องสีข้าวไม้ไผ่จะยังคงมีเยื่อหุ้มเมล็ด และจมูกข้าวอยู่ครบถ้วน ข้าวกล้องจึงเป้นข้าวที่มีคุณค่าทางอาหารสูงกว่าข้าวขัดขาวที่ได้จากเครื่องจักรอุตสาหกรรมทั่วไป
คุณค่า ความสำคัญทางวัฒนธรรมของเครื่องสีข่าวไม้ไผ่

เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ หรือเครื่องสีข้าวโบราณแบบมือหมุน เป็นเครื่องทุ่นแรงที่สร้างขึ้นด้วยวิธีการสานขึ้นรูปด้วยไม้ไผ่เป็นหนึ่งในภูมิปัญญาท้องถิ่น ที่มีการรู้จักนำวัสดุที่หาได้ง่ายจากธรรมชาติมาสร้างสรรค์เป็นเครื่องมือ เครื่องใช้ที่เอื้อต่อการใช้งานในวิถีชีวิตประจำนับเป็นภูมิปัญญาอันชาญฉลาดของเกษตรกรไทยที่ได้มีการประดิษฐ์คิดค้นขึ้นมาตั้งแต่สมัยโบราณ และส่งต่อมาจนถึงลูกหลานในปัจจุบัน
เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ มีกรรมวิธีไม่ยุ่งยากและซับซ้อน ทุกครัวเรือนสามารถประดิษฐ์ขึ้นได้โดยง่าย เพียงมีพื้นฐานทางด้านงานจักรสาน ก็สามารถทำเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ไว้ใช้ภายในครอบครัวโดยมีต้นทุนที่ต่ำ ซึ่งถือเป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ช่วยให้เกษตรกรสามารถพึ่งพาตนเองได้ การสร้างเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ไว้ใช้ในครอบครัวจึงเป็นการประหยัดรายจ่ายและเป็นการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีให้กับครอบครัวได้มีกิจกรรมร่วมกันอีกด้วย
เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ สามารถใช้งานได้ทันทีโดยไม่จำเป็นต้องพึ่งพาเชื้อเพลิงใดๆ ใช้เพียงแรงงานในการใช้มือหมุนเพื่อให้เครื่องเริ่มทำงาน จึงถือเป็นต้นแบบในการผลิตเครื่องสีข้าวอุตสาหกรรมในปัจจุบัน
เอกลักษณ์ทางกายภาพ และเอกลักษณ์ที่โดดเด่นในเครื่องสีข้าวไม้ไผ่
เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ ทำขึ้นด้วยเทคนิควิธีการเช่นเดียวกับเครื่องจักรสาน ประดิษฐ์ด้วยการขึ้นโครงสร้างด้วยไม้เนื้อแข็ง และนำจักตอกไม้ไผ่มาสานขึ้นรูปแบบง่ายๆ โดยสานให้มีลักษณะเป็นทรงกระบอกที่มีความสูงลักษณะคล้ายกับเครื่องโม่แป้งฃ
กลไกในการสร้างเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ ไม่มีความซับซ้อน เป็นภูมิปัญญาที่เรียบง่าย สามารถทำตามกันได้เพียงสานให้มีส่วนที่ใส่ข้าวเปลือกอยู่ด้านบน และส่วนที่รองรับข้าวที่ผ่านการสีอยู่ด้านล่าง มีคันโยกสำหรับหมุนฟันบดด้านบนเพื่อขัดเปลือกข้าวให้กะเทาะและไหลลงมาด้านล่าง กลไกดังกล่าวถือเป็นต้นแบบในการทำเครื่องสีข้าวในปัจจุบัน
องค์ประกอบอันถือเป็นเอกลักษณ์สำคัญในการประดิษฐ์เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ มีส่วนสำคัญ 5 ส่วน คือ ท่อนฟันบน ท่อนฟันล่าง แกนหมุน ไม้คาน และคันโยก ท่อนฟันบนจะสานด้วยไม้ไผ่เป็นรูปทรงกระบอกสูงประมาณ 50 เซนติเมตร วัดเส้นผ่าศูนย์กลางยาวประมาณ 50 เซนติเมตร ใช้ไม้เนื้อแข็งขวางเป็นไม้คานให้ปลายไม้ทะลุผิวไม้ไผ่ที่สานท่อนฟันบนออกมาข้างละ 25 เซนติเมตร ไม้คานที่โผล่ออกมาจะเจาะรูให้ทะลุเพื่อให้สลักคันโยก ซึ่งมีเดือยสอดไว้สำหรับโยกหมุนได้โดยรอบ

ภูมิปัญญาที่สะท้อนทักษะเชิงช่างและเทคนิค หรือขั้นตอนกระบวนการในเครื่องสีข้าวไม้ไผ่

เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ มีความผูกพันกับชีวิตของคนไทยเนิ่นนาน ด้วยความคิดสร้างสรรค์ในการหยิบจับวัสดุจากธรรมชาติมาสานขึ้นรูปสอดประสานไปมาจนกลายเป็นเครื่องมือ เครื่องใช้ ที่เอื้อต่อการใช้ชีวิตของเกษตรกรมาอย่างยาวนานและมีการสืบสานกันต่อกันมาจนรุ่นสู่รุ่น โดยมีกรรมวิธีการผลิตเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ ดังนี้
การเตรียมวัสดุอุปกรณ์
- เตรียมไม้ไผ่จักติดผิวขนาด 20 มิลลิเมตร เพื่อใช้เป็นแกนตั้ง
- เตรียมโครงท่อนฟันบนและท่อนฟันล่าง รวมทั้งไม้ไผ่จักติดผิว ขนาด 10 มิลลิเมตร
- เตรียมคานไม้แปรรูปขนาด 3 นิ้ว หนา 1.5 นิ้ว
- เตรียมแกนหมุน โดยใช้ไม้แปรรูปขนาด 3 นิ้ว หน้า 1.5 นิ้ว ปลายหนึ่งลดขนาดเพื่อสอดในตัวคานไม้
- เตรียมคันโยกผ่อนแรง ทำด้วยไม้แปรรูปขนาด 3 นิ้ว หน้า 1.5 นิ้ว
- เตรียมท่อนฟันบนและท่อนฟันล่าง ด้วยการใช้ไม้ไผ่สานเป็นรูปทรงกระบอกแตกต่างขนาดกันเพื่อใช้ในการ “ขัดเปลือก” นิยมสานให้มีขนาดความกว้าง 50 เซนติเมตร สูง 50 เซนติเมตร
- เตรียมดินเหนียวและเกลือป่น ใช้เป็นเชื้อประสานท่อนฟันบนและท่อนฟันล่าง เป็นตัวช่วยป้องกันปลวกไม่ให้มากัดกินเครื่องสีข้าว
ขึ้นโครง
โครงสร้างเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ นิยมใช้ไม้ตะโกเพื่อทำฐานด้วยวิธีการไข้วกันเป็นรูปกากบาก และใส่แกนสำหรับหมุนไม้กลึงกลมบริเวณระหว่างกลาง
การทำท่อนฟันบน
การทำลูกสีบน หรือท่อนฟันบน โดยนำไม้ไผ่หนึ่งปล้องผ่าให้ได้ 9 ซี่ เสียบเป็นปลอกทรงกระบอกใส่ให้ได้ 32 ซี่ แล้วใส่คานหมุนแล้วใส่ช่องกรอกข้าวบริเวณคาน เสร็จแล้วเอาตอกสานให้แน่น แล้วเอาดินใส่ให้เต็ม อัดให้แน่น จนดินลงไปอยู่ด้านล่างติดพื้นดิน ดินด้านบนเรียกว่าดินปลวก ผสมน้ำตาลทรายแดงและเกลือเผื่อให้เหนียวขึ้นหลังจากนั้นนำแผ่นไม้ แบ่งบริเวณฟันบดเป็น 8 ส่วน โดยตอกไม้ลงไปให้แน่น เสร็จแล้วขุดดินส่วนที่เกินออกให้เรียบร้อย
การทำท่อนฟันล่าง
การทำลูกกลิ่งล่าง หรือท่อนฟันล่าง ส่วนของปลอกเอาไปทำส่วยข้างล่าง ประกอบด้วยลูกสีล่าง ซึ่งสานด้วยไม้ไผ่สำหรับรองรับข้าวที่สีแล้ว เจาะรูให้ไหลลงมาที่กระบุง หรือถังรองรับตรงกลางของท่อนฟันล่าง สำหรับกระบะสีจะใช้เวลาถึง 1 วัน เสร็จแล้วทำตอกสารใหเป็นลวดลาย
การเคลือบ
การยากระบะโดยการใช้ดินปลวกเอามาทุบใส่ตะแกรง แล้วทำการร้อนให้ละเอียด เอามาทุบแล้วผสมเกลือน้ำตาลจะทำให้ตอกยึดติดกันได้แน่นเพราะมีความเหนียว บางครั้งใช้กาวกับขี้เลื่อย รำหรือขี้วัวในการเคลือบเพื่อไม่ให้เมล็ดข้าวร่วงหล่นลงมาเวลาสีข้าว
การประกอบ
การประกอบชิ้นส่วนเข้าด้วยกัน โดยเอากระบะไปสวมใส่ในแกน มีมือสี (หรือคันโยก) เมื่อเทข้าวเปลือกลงไปภายในท่อนฟันบน เวลาก่อนฟันบนหมุน ข้าวเปลือกจะไหลลงไประหว่างท่อนฟันบนและท่อนฟันล่างที่ขบกันอยู่ ฟันบนและฟันล่างที่ใช้เสียดสีจะทำให้ข้าวเปลือกแตกออกจากเม็ด
ตรวจสอบความสมบูรณ์และทดลองใช้งานถือเป็นอันเสร็จสมบูรณ์
ภูมิปัญญาการรักษาเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ ถือเป็นอีกหนึ่งเอกลักษณ์ที่ถูกคิดค้นด้วยความชาญฉลาดของเกษตรกรไทยในอดีตที่คิดค้นการใช้ดินเหนียวมาอัดให้แน่นแล้วพรมด้วยน้ำเกลือเพื่อให้ดินรัดแน่นขึ้น เป็นการป้องกันปลวกไม้ให้ไปกัดกินเครื่องสีข้าว ตรวศูนย์กลางท่อนฟันบนทำเป็นรูกลางไว้ เมื่อข้าวเปลือกลงไปภายในท่อนฟันบน เมื่อหมุนแล้วข้าวเปลือกจะไหลลงไประหว่างท่อนฟันบนและท่อนฟันล่างที่ทำขบกันอยู่ ฟันบนและฟันล่างที่ใช้เสียดสีกับเมล็ดข้าวเปลือกจะทำด้วยแผ่นไม้บางๆ สลับกับดินเหนียวคลุกกับแกลบยึดจนแน่นหลายๆ ซี่รอบท่อนฟันบนและท่อนฟันล่าง โดยท่อนฟันล่างจะสานด้วยผิวดอกไม้ไผ่ทำเป็นถาดขอบสูงรองรับข้าวกล้องที่สีแล้วเจาะรูให้ไหลลงมาที่กระบุงหรือถังรองรับตรงกลางของท่อนฟันล่าง การสีข้าวจะใช้ข้าวเปลือกเข้าไปในส่วนลึกเว้าของท่อนฟันบนใช้มือโยกหมุนตามทิศเข็มนาฬิกา จนได้เป็นข้าวกล้องแล้วนำมาซ้อมข้าวให้เป็นข้าวสารสำหรับหุงกินต่อไป

การอนุรักษ์สืบสานภูมิปัญญาของเครื่องสีข้าวไม้ไผ่
เครื่องสีข้าวโบราณเป็นภูมิปัญญาไทยที่น่าภาคภูมิใจถึงแม้ในวันนี้การสีข้าวสามารถใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาช่วยจนเกิดความคล่องตัวและมีประสิทธิภาพมากกว่าก็ตาม แต่ก็ควรอนุรักษ์ไว้เพราะว่าเป็นภูมิปัญญาที่น่าทึ่งและแสดงถึงสติปัญญาของชนชาวไทยในอดีต
แต่ในปัจจุบันเมื่อวิถีของการเกษตรเริ่มมีเทคโนโลยีมีเครื่องทุ่นแรงที่ใช้เครื่องจักร เครื่องยนต์เข้ามาแทนที่ เครื่องสีข้าวโบราณ ภูมิปัญญาไทยที่น่าภาคภูมิใจ กลับมามีให้เห็นน้อยลง เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ที่เคยมีมาในอดีตกลับมีสภาพที่เก่าและผุพังไปตามกาลเวลา แม้ลูกหลานในครอบครัวก็แทบไม่เห็นถึงความสำคัญและไม่สืบสานต่อ กลับมีการใช้เครื่องมือที่ใช้เครื่องจักรเข้ามาใช้ในการสีข้าวเพราะมีความรวดเร็วมากกว่า “เครื่องสีข้าวไม้ไผ่” ที่สะท้อนถุงภูมิปัญญาของบรรพบุรุษชาวไทยในอดีตจึงคอยๆ ลดเลือนหายไปจากสังคมชาวนาไทยในปัจจุบัน จนอาจจะกลายเป็นหัตถกรรมแห่งภูมิปัญญาที่สูญหายไปในไม่ช้านี้
หากแต่ในวันนี้หากกล่าวถึงผู้ที่ยังคงอนุรักษ์ รักษาและสืบสานการประดิษฐ์ “เครื่องสีข้าวไม้ไผ่โบราณ” ด้วยภูมิปัญญาแบบดั้งเดิมมากกว่า 600 คนต้องกล่าวถึง ครูบุญชู ภิญโญ บุคคลสำคัญที่เป็นผู้อนุรักษ์การทำเครื่องสีข้าวไม้ไผ่แห่งพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี และยังคงใช้เครื่องสีข้าวโบราณที่ประดิษฐ์ขึ้นเองในการสีข้าว เป็นส่วนสำคัญที่ทำให้สามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างแท้จริงมาจนถึงปัจจุบันด้วยความภาคภูมิใจ
และแม้วัยที่ล่วงเลยเข้าสู่วัยชรามากแล้วในวันนี้แต่ครูบุญชู ยังคงมุ่งมั่นใช้กำลังแรงกายที่มีอยู่ประดิษฐ์เครื่องสีข้าวไม้ไผ่ให้แก่ผู้ที่ในใจเห็นคุณค่า ควบคู่ไปกับการถ่ายทอดวิธีการและเทคนิคต่างๆ การทำเครื่องสีข้าวแบบโบราณ ด้วยความหวังที่อยากให้คนรุ่นใหม่หันมาสืบทอดภูมิปัญญาการทำเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ไม่ให้สูญหาย และอยู่คู่วิถีชีวิตของขาวนาไทยสืบต่อไป

การถ่ายทอดส่งต่อภูมิปัญญาเพื่ออนุรักษ์สืบสานและพัฒนาสร้างสรรค์ต่อยอดเครื่องสีข้าวไม้ไผ่
ครูบุญชู ภิญโญ ได้พยายามดัดแปลงผลิตภัณฑ์เครื่องสีข้าวไม้ไผ่โบราณ ให้มีความทันสมัย สามารถเคลื่อนย้ายได้ง่ายขึ้น เพราะเครื่องสีข้าวไม้ไผ่แบบโบราณมีน้ำหนักมาก เวลาเคลื่อนย้ายต้องใช้กำลังคนถึง 4 คน จึงจะสามารถเคลื่อนย้ายได้สำเร็จครูบุญชูจึงปรับประยุกต์ด้วยการติดตั้งล้อไว้ที่ฐานของเครื่องสีข้าวเพื่อสะดวกในการลากไปใช้ในงานต่างๆ ได้โดยง่าย อีกทั้งยังมีการพัฒนารูปแบบเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ให้มีขนาดที่เล็กลงเพื่อสามารถนำไปใช้เป็นของฝากของที่ระลึก และอุปกรณ์ในการตกแต่งสถานที่ เช่น โรงแรม รีสอร์ท และพิพิธภัณฑ์ เป็นต้น ซึ่งได้รับการตอบรับเป็นอย่างดี
ปัจจุบันครูบุญชู ภิณโญ ยังคงถ่ายทอดวิธีและเทคนิคต่างๆ ให้กับผู้ที่สนใจโดยไม่หวงวิชาด้วยความหวังที่ว่าอยากให้รุ่นใหม่หันมาสนใจ เรียนรู้ และสืบทอดภูมิปัญญาการทำเครื่องสีข้าวไม้ไผ่ให้กลไกแห่งภูมิปัญญาโบราณแขนงนี้ไม่ให้สูญหาย และอยู่คู่วิถีชีวิตคนไทยต่อไป
